Test historycznoliteracki z polskiego: średniowiecze po zmianach. Co musisz wiedzieć na maturę 2026 rok?
Zmiany w podstawie programowej z 2024 roku mocno wpłynęły na to, jak uczymy się o średniowieczu. Dobra wiadomość jest taka, że lista lektur uległa skróceniu, a te, które zostały, poznajemy wyłącznie we fragmentach. Nie ma już obowiązku znajomości Kroniki Galla Anonima czy Kwiatków świętego Franciszka. Kluczem do sukcesu nie jest więc znajomość fabuły całych ksiąg, ale rozumienie archetypów, wzorców i motywów.
Oto Twoja mapa myśli przez średniowiecze.
1. Obowiązkowe teksty (fragmenty)
Musisz znać fragmenty następujących utworów, pamiętając o ich anonimowym charakterze:
- Bogurodzica
- Lament świętokrzyski
- Legenda o świętym Aleksym
- Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
- Pieśń o Rolandzie
2. Trzy kluczowe motywy średniowieczne
A. Motyw Deesis (Pośrednictwo) Występuje w Bogurodzicy. Polega na pośrednictwie Matki Bożej i Jana Chrzciciela w zanoszeniu modlitw do Jezusa. Wynikało to z przekonania, że zwykły człowiek jest zbyt nieistotny, by zwracać się do Boga bezpośrednio.+2
- Wskazówka: Zapamiętaj schemat ikonograficzny – Jezus w centrum, Maryja i Jan Chrzciciel po bokach. Często pojawia się to w zadaniach z obrazami.
B. Obraz Śmierci (Dwa oblicza) To najważniejszy temat epoki, regularnie pojawiający się na maturze.
- Danse Macabre (Taniec śmierci): Widoczny w Rozmowie Mistrza Polikarpa…. Śmierć jest brzydka (rozkładające się zwłoki), egalitarna (zabiera każdego: biskupa, chłopa, króla) i groteskowa (budzi grozę, ale i śmiech).+1
- Ars Moriendi (Sztuka umierania): Widoczna w Pieśni o Rolandzie. To piękna, zrytualizowana śmierć rycerza, który dba o zbawienie duszy i honor. Roland umiera powoli, pod sosną, wyciągając rękawicę do Boga w geście wasalnego oddania.+2
C. Stabat Mater (Cierpiąca Matka) W Lamencie świętokrzyskim Maryja nie jest królową, lecz cierpiącą matką, która nie może pomóc synowi.
- Konteksty: Ten motyw to pewniak do zestawień. Możesz go porównać z Trenami Kochanowskiego, Dziadami cz. III (Pani Rollison) lub wojennym wierszem Stabat Mater Józefa Wittlina.
3. Wzorce osobowe: Rycerz vs. Asceta
Władca chrześcijański „wypadł” z priorytetów, zostają więc dwa wzorce:
- Rycerz (Roland): Honor, wierność Bogu i władcy, odwaga, duma. Dba o dobre imię.
- Asceta (Aleksy): Dobrowolne ubóstwo, ucieczka od sławy i rodziny, umartwianie ciała.
- Uwaga na pułapkę: Obaj są święci i pobożni, ale Roland dąży do chwały rycerskiej, a Aleksy ucieka od rozgłosu. To dwie różne drogi do świętości.
Podsumowanie
Ucząc się do matury, stawiaj na symbole, nie historię. Ćwicz zestawienia średniowiecza z barokiem (motyw vanitas/danse macabre) lub literaturą wojenną.
