Konwencje Literackie na Maturze: Naturalizm, Groteska, Oniryzm. Co Musisz Wiedzieć?

Pojęcie „konwencji literackiej” bardzo często pojawia się w arkuszach maturalnych oraz wymaganiach do rozprawek. Wielu uczniów traktuje je po macoszemu, tymczasem to klucz do zrozumienia intencji autora.

Czym jest Konwencja Literacka?

Konwencja to zbiór zasad, norm i reguł, które kształtują świat przedstawiony w danym utworze. To specyficzny „filtr”, przez który pisarz decyduje się opowiedzieć historię. Wybór ten zależy od:

• Efektu, jaki autor chce osiągnąć w odbiorcy (np. rozśmieszyć, obrzydzić, ostrzec).
• Oczekiwań czytelników (świetnym przykładem jest niesłabnąca popularność literatury kryminalnej w Polsce).
• Epoki literackiej (np. dwudziestolecie międzywojenne upodobało sobie literaturę groteskową i surrealistyczną).

Naturalizm: Szokujące „Kawałki” Rzeczywistości

Wielu uczniów myli realizm z naturalizmem. Naturalizm idzie o krok dalej. Jego naczelną cechą jest ukazanie człowieka zdeterminowanego przez prawa biologii lub środowisko, z którego nie potrafi się wyrwać. Kluczowym elementem naturalizmu jest całkowity brak komentarza odautorskiego. Narrator jest jak obiektywna kamera – rejestruje brutalną, często nieprzyjemną rzeczywistość bez jej oceniania. Idealnym przykładem tej konwencji są „Chłopi” W.S. Reymonta (powieść, w której konwencje zresztą się mieszają). W słynnej, niezwykle drastycznej scenie, w której parobek Kuba samodzielnie odrąbuje sobie ranną nogę siekierą (leżąc na taczalniku pod stajnią), narrator jedynie sucho relacjonuje kałuże krwi i odgłosy rzężenia, potęgując tym samym wstrząsający efekt na czytelniku.

Groteska: Śmiech, który Zamiera w Gardle

Kolejną, niezwykle ważną na maturze konwencją jest groteska – zjawisko bardzo bliskie np. Witoldowi Gombrowiczowi. „Ferdydurke” to utwór przesiąknięty absurdalnymi postaciami, śmiesznymi sytuacjami i językowymi nowotworami („upupianie”, „przyprawianie gęby”). Choć konwencja wydaje się komiczna, jej celem jest podjęcie na serio bardzo ważnego problemu ideowego: niemożności ucieczki przed formą. Człowiek nigdy nie jest w pełni sobą, ponieważ zawsze jest zmuszony udawać, przybierając maski i poddając się chorym konwenansom w społeczeństwie. Groteska służy tu zatem wyrażeniu głębokiego efektu ideowego.

Oniryzm i Impresjonizm

• Oniryzm (Konwencja snu): Autorzy używają nadrealistycznych wizji, przypominających sen (lub baśń), aby odwołać się do uniwersalnych prawideł, archetypów i podświadomości. Sen zdejmuje z akcji gorset logiki, pozwalając na głębszy przekaz symboliczny.
• Impresjonizm: Ma na celu wywołanie wrażenia (tzw. efekt estetyczny). Przepiękne, urokliwe opisy przyrody pełne gry świateł i kolorów to właśnie zasługa tej konwencji.

Zrozumienie, przez jakie „szkła” autor pisał swoją książkę, jest kluczem do prawidłowej interpretacji tekstu na maturze.